Тұтас бір ауылды аштықтан құтқарған қыран жайлы оқиға

20 февраля 2019

Алтайдың өріндегі Өрмегейті асуы­нан асқан соң жалғыаяқ соқпақ жол ылдилап барып Құрымтыға құлайды. Бұл табиғаты әсем өлке. Сонау шығыс-солтүстікте мұнартып тұрған қасқа шыңның оң қапталын жанай созылған қарағайлы алқапты біздің ел «Жолты жайлауы» дейді. Жайлаудың күнгей бетіндегі ескі сүрлеуді қуалап барып, мәңгі мұздақтың төменгі етегін сүре өрлейтін қия жол Қобда бетіне асатын жалғыз сорап. Сүрлеу-сорапты қыста қалың қар басып қалады. Тек жаздың үш айында ғана қатынас бар.

Жолты жайлауына түнеген қос салт атты таң бозымен жол­ға шығып, Қозы көлдің сыр­тын­дағы Бүркіт тауы­на қарай ылдилап келеді. Жолау­шылардың үлкені сақал-мұр­тын қырау шалған жасамыс адам да, қасындағысы түбіт мұрты енді-енді тебіндеп келе жатқан бозбала. Бұлар күн арқан бойы көтерілгенше көлдің қысқа мойнын айналып өтіп, Сарымсақтыға тұяқ іліктірді. Алда Көкмойнақ ке­зеңі. Аттылар сылбыр аяңмен кезеңге шыққанша күн бесінге аунады.

Кезең үсті теп-тегіс құйқалы-шүйгін алқап екен. Жолау­шылар әдеттегідей ат шалдырды. Жасамыс жігіт ағасы үстіндегі қоңыр барқыт шапанын шешіп, құлақ түбі тершіген қарагердің шап айылын сәл босатып, ауыздығын алды да, отқа қоя берді. Шапанын жайып жіберіп сапар намазын өтеп, серігін қасына шақырды. Түбіт мұртқа сонау күн астындағы бұлт ішінен бұлдырап көрінген биік құзды нұсқап: «Бұл атақты Қыран шыңы. Осы шыңның көлеңке түсіп тұрған ана бір биігінде таудың қозыбас малта тасынан үйіп жасаған үлкен оба бар. Оны ел «Бүркіт оба» деп атайды. Бала кезімде әкем мені обаға ертіп барып, тарихын айтып еді…» деді.

Жігіт ағасы шығысқа қарай жөңкіле көшкен қою бұлттың кірсіз шаңына шомылып, Алтайдан аса соққан Қобданың қызыл желінің өтіне тұлабойын сүйгізіп, ұшар биіктегі Бүркіт обаға ұзақ қарады. Санасында сапырылысқан сан сұрақтың жауабындай жанарынан бір тамшы жас үзіліп түсті. Қасындағы түбіт мұрт бозбалаға бір қарады. Жонның сиыркөз шөбін бырт-бырт жұлып жайылған қарагерге бір қарады. Қыран шыңының мұз дуылғалы ұшар басындағы күміс мұздақтан күнге шағылысып құлаған қарлы сағымға оранып манаураған «Бүркіт обаға» тағы бір қарап алып жітіт ағасы әңгімесін бастады.

Осыдан екі ғасыр бұрын сонау өте алыс жылдары Қара Ертіске құятын Қырансудың тұйық басы Сенгір шатқалын қыстап шыққан ел жаз жайлауға көшеді. Жайлау Алтайдың теріскейі Мұзөзеннің үстіртіндегі Үсіген қырқасында. Көктемнің қарсуы кеппей төр жайлауға ерте шыққан ауылға бір топ орыс жиһанкездері келеді. Олар жер-су аттарын картаға түсіріп, жергілікті халықтың тұрмыс-салтын зерттейді-мыс. Өздері сонау Петербор дейтін үлкен шаһардағы ақ патшаның қызметкерлері екен. Саяхатшылар азық-түлігі таусылған соң таудың қоңыр аңын аулайды. Жайлаудағы ауылда оларға сойып беретіндей қоңды мал да жоқ, көктемнің көкөзек шағы.

Бір күні таңертең ел оянса шолғыншы жиһанкездер палаталарының маңында ауыздарынан ақ көбік ағып бірі қалмай өліп жатыр. Тегі олар ала қыстай інде жатып жаңа шыққан суырдың етін азық етсе керек. Қайдан білсін ұйқыдан тұрған аңның ауруы болатынын…

Сұмдық көріністен шошынған ел ақсақалдары бір жігітті сайлап, қос атпен екі күншілік жер Жайсан бекетіне шаптырады. Бекеттен бесатарын шошаңдатып казак-орыс жасағы келеді. Арасында қауға сақал доқтыры бар. Сөйтіп бір түнде ауылды әскер басып қалады.

Солдаттар жайлаудағы бар малды етектегі елге қарай айдап тастайды да өлген адамдардың мүрдесін сол жерде өртейді. Ауыл­ды аса қатерлі індет-оба шықты деген желеумен қоршайды. Жайлаудан адам тұрғай қия басып тышқан шықса атуға бұйрық беріледі. Бұл да бір Алланың сынағы деп түсінген жұрт сабыр сақтап, істің ақырын күтуге бел байлайды. Басқа қолдан келер қайран жоқ. Амалын тауып қашып шыққанның өзінде қайда бармақ. Шынымен оба жұқтырған болса ше… Қажет болса солдаттар елдің бәрін қырып сап ана жиһанкездер сияқты өртеп жіберуге дайын…

Ауылды солдат қоршаған күннің ертеңінде атақты Құсайын бүркітшінің баласы Құмар өткен қыста қосарлы сілеусін және бір ілбіске түсіп, ат аяғы жетер жердегі қазақты қайран қалдырған Құмайторы қыранын балақбауынан айырып ұшырып жіберген еді. Қыран иесінің білек-қарын солқ еткізіп бір тепті де, керме иығын жайып көкке көтерілді, пышақ шалғысын ысқыртып ауылдың үстін бір айналып ұшып, қайқаң етіп Үсігенді асып кетті. Бұл бүркіт түзтағысы емес ұядан алған қолбала болатын.

Бірнеше жылдың алдында Құсайын бүркітші Марқакөл жақтағы нағашысына ағайыншылып барып, қонақ болып жатады. Кешке жақын үлкен нағашысы атақты Жалманбет бидің тұқымы Түзелбай ақсақал жалшылықта жүрген қойшы балаға қамшы үйіріп ұрсып жатқанын көріп қалады. Себебін сұраса қойшы екі күннің бірінде мал жоғалтады. Онымен қоймай жоғалған тоқты-торымды бүркіт алып кетті деп өтірік айтады…

Құсайын бүркітші қойшы баладан «шын айтып тұрсың ба?» деп сұраса анау «рас айтам» деп зарлайды. Құсекең жеті атасынан бүркітші, бірақ тоқты көтеріп кеткен бүркіт жайлы естімепті. Сол түні құсбегі көз ілмей таң атырады. Ертеңінде қойшыға ілесіп жайылымға шығады. Ол күні бүркіт келген жоқ. Үшінші күні түзтағысы көктен сорғалап түсті де, шетте жайылып жүрген ақ серкешті іліп алып, еш қиналмай қайта көтеріліп кетті.

Құсайын құсбегі бүркіт көз ұшынан тайғанға дейін ұзақ қарады. Бұл жақын жердің құсы емес. Тіпті қанат қағысының өзі ерекше. Серкешті іліп әкеткенде шонтысы да майысқан жоқ, май сауытын жайып, көбе қауырсынын шашқан күйі екпіндей қайта көтеріліп кетті…

Арада ай өткен соң Құсайын құсбегі баласы Құмарды және сыбызғышы жігіт Хамзаны ертіп құсты іздеп жолға шығады. Оншақты күн жол жүріп, ана тұрған Қыран шыңның етегіне келіп тоқтайды. Аспанға қарап төрт күн жатады. Бесінші күні биікте ұшып бара жатқан қыранды Құсайын бірден таниды. Бүркіт шыңды айналып көрінбей кетеді. Келесі күні бүркіт тағы көрінеді. Құсайын құсбегі бүркіттің бағытын анықтап алып, шыңның сыртын айналып барып, бұлт көмкерген құздағы құстың ұясын көреді. Өлдім-талдым дегенде жолдастарымен бірге тұяқ іліктірер түбір тастарға шалма тастап, өрмелеп ұяның дәл үстіне келеді. Ұяда жалғыз балапан отыр. «Нағыз қыран жалқы туады да, қатты аязға жұмыртқасын тастап қояды. Жұмыртқа жарылмай наурызшуаққа жетсе басады. Жұмыртқа аязға шыдамай жарылса сары уыз күйінде қарлы шыңда мәңгіге қалады» дегенді қарт құсбегінің бала кезде үлкендерден естігені бар еді… Мынау сол жүз жылда бір туатын нағыз қыран болмасын.

Ақырында үш арқанды бір-біріне жалғап сыбызғышы Хамзаны төмен түсіреді. Хамза балапанға жете алмай ұзын сырықпен оны шошытып ұясынан құлатады. Үріккен балапан далпылдап ұшып аңғарға түскенде төменде аңдып отырған Құмар ұстап алады. Құсайын балапанды баласы Құмарға сыйлап, Хамзаға астындағы торы жорғасын мінгізеді.

Ай өткен соң қоршаудағы халық қолдағы азын-аулақ сүрісін жеп бітірген ашыға бастайды. Сырттан қатынас жоқ, күзет қатты. Ел ашығып жатқанда Құмардың бүркіті қалықтай ұшып келіп өзінің көнетоз қайың тұғырына қонады. Құмарды сырқат меңдеп жатқан. Екі баласы мен әйелі аштықтан бет-аузы көгеріп, ісіп кеткен. Қыран піштақтап жанарынан от шаша дүр етіп көкке көтеріледі. Әп-сәтте семіз ор қоянды көтеріп әкеліп ауылдың ортасына тастайды. Ашыққан жұрт шулап келіп қоянның сорпасын ішіп әл жинайды. Осылай күн құрғатпай қамаудағы елге бүркіт тамақ тасиды. Ұстаған жануарларына өзі тұмсығын да тигізбей қоршаудағы жұртқа жеткізеді.

Құмайторы ұшып келгенде, яки ұшып кеткенде күндегі әдеті қоңыр төбенің үстінен қалықтап өтеді. Төбенің үстінде тұрған солдаттар сеңсең папахаларын қолдарына ұстап бүркітке иіліп құрмет көрсетеді. Күндегі әдет осы. Екі айдан соң қоршаудағы адамдар бостандыққа шығады.

Бір қауым жұртты аштықтан аман алып қалған бүркіт содан кейін көрінбей кетеді. Құмар құсбегі дүниеден өтерінде артында қалған 14 жасар ұлы Байжігітке «Құмайторы әбден қартайғанда өзінің ұясына бір соғады, ана тұрған Қыран шыңынан көз жазбай дүркін-дүркін қарап жүр» деп аманаттайды. Байжігіт әке аманатын ұмытпайды. Бір күні Қыран шыңның үстінде қалықтап бара жатқан кәрі бүркітті көреді. Бұл Құмайторы болатын.

Таңертең ерте атқа қонған Бай­жігіт көп кешікпей қара жартасқа жемсауымен соғылып, төс сүйегі қақ айырылып өліп жатқан қыранның үстінен түседі. Әкесінің «нағыз қыран қартайғанда құзға құлап мерт болады» дегені есіне түсіп көзіне жас алады. Қос қанатын керіп, бес шалғысымен жер сыпыра жайылып жатқан құсты жерден көтеріп алады да адам сияқты таудың басына жерлеп, үстіне малта тастан үйіп оба тұрғызады.

Ана тұрған «Бүркіт обаның» тарихы осылай қарағым, обаны тұрғызған адам Байжігіт менің атам еді, деп сөзін аяқтады жасамыс жігіт.

Бекен ҚАЙРАТҰЛЫ, «Егемен Қазақстан»
egemen.kz


Бөлісіңіз:


Обсуждение закрыто.

Qasym.kz - ©2011-2018; 2017 жылдың 10 наурызында ҚР Ақпарат және коммуникация министрлігінің №16388-ИА куәлігі берілген.
Яндекс.Метрика