Шығыс Түркістан һәм «Алаш қозғалысы» идеясы

13 мая 2019

Алаш қайраткерлері«Алаш қозғалысы» идеясы қайраткерлер Райымжан Мәрсеков, Ыбырайым Жайнақовтардың Қытай жеріне өтуімен жаңаша сипат алды.
ХХ ғасырдағы елеулі прогрессивті құбылыс Алаш қозғалысы еді. Бұл қазақ халқының ұлт-азаттық қозғалысының жаңа да сапалы деңгейге көтеріліп, халықты батыстық үлгіде білім алған ұлттық интеллигенция өкілдері бастайтын дәрежеге жеткендігінің белгісі еді. Елдік мүддені қорғау жолында ұлттық саяси партия құрып, мемлекеттік деңгейге ұмтылған Алаш арыстарының алдыға қойған мақсаттарының маңыздысы – эмиграцияға ұшыраған қазақтар мәселесі болатын. Босқыншылықта ұшыраған қазақ-қырғыз халқының басын біріктіру, бір шаңырақтың астына жинау мақсатында мемлекеттік құрылымды жасақтау, жеке автономиялы ел болу ұлт зиялыларының алдында тұрған уақыт күттірмейтін өзекті мәселе еді. Соған орай 1917 жылы 5-13 желтоқсанда Орынбор қаласында екінші жалпы қазақ-қырғыз съезі өтеді. Бұл кезде Уақытша үкімет биліктен тайдырылып, Совет үкіметі қарқын ала бастаған болатын. Өлкедегі саяси ахуалды жете аңғарған съез делегаттары автономия құру керектігін ескеріп, бір ауыздан қаулы қабылдайды. Қаулыда 10 мәселе қарастырылған. Соның екіншісінде: «Қазақ-қырғыз автономиясы Алаш деп аталсын» деген жолдар бар.
Үш жүзді билеген айбынды Абылай хан мен қазақ ордасын қайта тұрғызу үшін күрескен Кенесарыдан кейінгі өзгеше, өркениетті түрде құрылған мемлекеттік құрылым – Алаш автономиясы екендігі анық. Алаш автономиясын басқаратын орган – Алашорда үкіметінің төрағалығына басым дауыспен Әлихан Бөкейхан сайланды. Бірақ қазақтың басынан қара бұлт сейілген жоқ. Бір жағынан Бүкілресейлік құрылтай жиналысы Алаш автономиясын мойындаудан бас тартса, екінші жағынан күшейіп келе жатқан советтік билік Алаш арыстарын тығырыққа тіреді. Осындай күрделі жағдайдан шығудың жолы қазақтың мол шоғыры қоныс тепкен Қытайдың Шығыс Түркістан аймағы еді. Арыстарымызды жетелеген үміт шет жайлап, қиыр қонған қазақтармен тығыз байланыс орнату болғандығы анық.
1918 жылы жазда Қытайдың Шығыс Түркістан аймағын бетке ұстап, Алаш арыстары сапар шегеді. Құрамында Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатов, Садық Аманжолов, Райымжан Мәрсековтер бар, жұмбағы әлі де ашылмаған әйгілі сапар осылай басталды.
Шәуешек қаласына ат басын тіреген арыстарымыздың құрметіне қалалық сауық кеші ұйымдастырылып, ән шырқалып, күй тартылып, балуан күрестірілген екен. Осы сапарды айғақтайтын деректердің бірі Әсет ақынның «Алаш» атты толғауы болса, екіншісі Ахметжанның түсірген фотасы.
Осы сапардағы Алаш арыстарының басты мақсаты:
1. «Алашорда» үкіметінің Шығыстағы эмиграциялық бөлімін ашу;
2. Босып барған ел мен жергілікті қазақтардың басын қосып, Алашорда Үкіметінің азаматтары ретінде Қытай үкіметіне ресми тіркету;
3. Олады жерге қолтықтаса орналастырып, дербес автономиялық басқару жүйесін құру болатын. «Алаш» идеясын арқалап барған арыстарымыздың шеттегі қазақтарға деген үміті зор еді. Өйткені Шығыс Түркістандағы қазақтар өз алдына төре сайлап, елдігін сақтап отырғаны тарихтан және аян.
Өз заманында аға сұлтандық құрып, Қарқаралы округін билеген Құнанбай да өзінің Алтайды жайлаған Абақ керей еліне барған сапарында шет жайлап, қиыр қонған қазақтың бірлігінің бекем екендігіне көзі жетіп қайтқан-ды. Құнанбай осы сапарын есіне алғанда: «Қытайға қараған Абақ керей баласы 15 мың түтіннен асып, дәулеті шалқып, елі өсіп, кегін жоқтар ер туып, дауын сөйлер би туып, бақ қонған елге айналған екен. Түбі біздің қазақтың бір тиянағы солар болар» депті. Міне, Алаш арыстарының көздегені осындай бірлігінен айырылмаған, ұлттық тұтастығы берік елге «Алаш қозғалысы» идеясын тарату болатын. Айта кететін бір жайт, Алаш делегациясына тілеулес, бүйрегі бұрған адамдар Қытай жерінде аз болмаған. Солардың бірі – Таңғыт Еңсеұлы. Бұған дәлел: Алашордалықтардың Қытайға өткенде жайлауда отырған Таңғыт ауылына баруы. Олар Таңғыттан әскер және басқалай көмек сұрайды. Таңғыт бұған қарсы болмайды. Ол кезде Тарбағатай елінде төрт үкірдай ел болушы еді. Солардың басын қосып ақылдасу мақсатында Шәуешек қаласына келеді. Алайда осының бәрінен хабардар Шәуешектегі Совет үкіметінің консулы іске араласып, кедергі болады…
Кейін Қытайда коммунистік жүйе күшейіп тұрған 1951 жылы Таңғыт Еңсеұлын қамауға алады. Оған: «Алашордамен тіл біріктірген. Совет үкіметіне қарсы адам» деген айыптар тағылып, 73 жасында ату жазасына кесілген. Алашқа бүйрегі бұрған адамдардың ешқайсысы да жазасыз қалмады.
1919 жылы екі жақты қыспақтан Алашорда үкіметі Совет үкіметімен арадағы келісімдер нәтижесінде таратылып, большевиктер қатарына өтті. Алашорда үкіметінің мүшелеріне кешірім жарияланып, советтік билік жұмыстарына тартылды. Алаштың көсемі Әлихан Бөкейхановты Мәскеуге әкетіп, мырзақамақта ұстады.
Алайда «Алаш қозғалысы» тоқтаған жоқ. Қозғалыстың екінші кезеңі Қытайдың Шығыс Түркістан аймағында өрбіді деп айтуға толық негіз бар. Азаттық-ағартушылық бағытта өміршеңдік танытқан «Алаш қозғалысы» идеясының Шығыс Түркістанда өрістеуіне зор қажыр-қайрат жұмсаған тұлға — Алашорда үкіметінің белді мүшесі Райымжан Мәрсеков еді. Райымжанның 1922 жылдан кейінгі өмірі Қытай жерінде өтті. Райымжанның інісі Шериязданның қызы Тұрдыханның айтуынша, Совет үкіметіне қысым көрген Райымжан қызы Гүлсағылды алып, 1922 жылы Қытайдың Алтай өлкесіне өткен. Сол өңірдің қазақ бай-билері Райымжанның бұл өңірге тұрақтап қалуы үшін туған қызын бір байға әйелдікке беруін өтінеді. Бірақ бұған келіспей, бір түнде қазақ жеріне кері өтеді. Алайда аңдушылардың көрсетуімен қолға түсіп, Сібірге айдалып бара жатқан жерінен қашып шығып, қайта Қытай топырағын басады. Бақты арқылы Шәуешектің Толы ауданына өтіп, Қызыр төре ауылын паналайды. Қызыр төре Райымжанды Нұржамал деген жас қызға үйлендіреді. Содан соңынан қудалау басталғанша, 1932 жылға дейін Қызыр төре ауылында тұрады. Райымжанның келуімен Шығыс Түркістандағы ұраны басылмаған қазаққа «Алаш қозғалысы» идеясы насихатталып, қазақ жасақтары құрылып, жұмыс істей бастады. Оларға ОГПУ, НКВД тарапынан «ұлтшыл», «буржуазияшыл», «контрреволюционер» деген жала жабылып, іздеріне түскен болатын. Сондай қазақтың ұлтшыл, контрреволюциялық орталығының қызметі жайында төмендегі мәліметті келтіре кеткен жөн болар: Шекараның арғы бетінен түскен материалдардағы мәлімет бойынша шекараның ұлтшыл қазақ контрреволюциялық орталығының жетекшісі Мәрсеков өткен жылдың (1931 ж.) соңғы күндерінде Джайрдан Шара-Сумэ қаласы ауданына келген. Жолшыбай Мәрсеков Қабықтағы бай Ақыш Шерединовке тоқтаған. Мәрсеков кейбір қазақтарға өзінің Алтайдағы моңғол байларымен бірігуді көздейтінін, сөйтіп КСРО аумағына шабуыл жасауды мақсат ететінін мәлімдеген. Мәрсековтың ізінше-ақ қаңтардың алғашқы күндерінде Қабық арқылы үш линиялы винтовкамен қаруланған саны 30 адамдық Алаш жасағы жүріп өткен. Дам мекенінде… жасақ Қонысбаев Хасенге тоқтаған. Жасақ Алтайға кетіп барады екен. Сапарларының мақсаты анықталмаған. Мәлімет тексеруді қажет етеді: 50-шекара отрядына Алаш жасағының Алтайға бару мақсатын анықтау тапсырылды. Бұл жасақтардың құрылуы Шығыс Түркістан аймағындағы қазақтардың тыныштығын қорғау үшін ауадай қажет еді.
Шығыс Түркістан көсеміОГПУ деректері бойынша Райымжан Мәрсеков басқаратын қазақ орталығының мақсаты төмендегідей болған: «… а) КСРО жерінде контрреволюциялық топтар ұйымдастыру, оларға басшылық жасау; б) халықты Қытайға өткізу үшін және шекаралық аудандарды көтеріліске көтеру үшін қарулы бандылар ұйымдастыру; в) көтерілісшілерге нақты көмек көрсету; г) эмиграцияға кеткен қазақтардың Қытай жерінде хандығын құру». Жоғарыда келтірілген мәліметтен Райымжан Мәрсековтың ұлттық мүдде тұрғысында зор ұйымдастыру жұмыстарын атқарғанын аңғарамыз.
Ендігі сөз Алашорда үкіметінің Жетісу жеріндегі өкілдерінің бірі Ыбырайым Жайнақов жайында болмақ. Ыбырайым Жайнақовтың Қытайдағы қызметі туралы Жетісу энциклопедиясында: «… Большевиктер билік басына келіп, елдегі қоғамдық-саяси жағдайдың өзгеруіне байланысты Жайнақов Жетісудағы Алаш қозғалысының көрнекті қайраткерлерімен бірге Қытайға қоныс аударып, сол жақтан большевиктерге қарсы қарулы қарсылық ұйымдастыру әрекеттерін қолдады. 1932-33 жылдары Совет үкіметінен қашып өткен қазақтарды жұмысқа орналастыруға жәрдем берді, шешекке қарсы егу жұмыстарын жүргізді, аш-арықтарға көмектесті. Моңғолкүре ауданының басшысы қызметінде жүрген кезінде 1938 жылы 28 ақпан күні тұтқындалып, Гоминдан үкіметінің түрмесіне жабылды. Кейін баласы Омар Жайнақов әкесін 1941 жылы Үрімжі түрмесінен Семейге алып кеткенін Ғабди Сайболатов дегеннің аузынан естиді. Жайнақовтың бұдан кейінгі тағдыры беймәлім. Қайтыс болған жері белгісіз» деген мәліметтер келтіріледі. Сонымен қатар Ыбырайым Жайнақовтың Үрімжі түрмесінде отырғанын айғақтайтын дерек — азатшыл ақын Таңжарық Жолдыұлының «Абақты» дастаны. Бұл дастанды тарихи дерек ретінде пайдаланудың да маңызы зор. Туындыда түрмеге қамалған әр ұлт халқының тағдыры, қазақтың ел басқарған адамдарының аты-жөні көрсетілген. Енді «Абақты» дастанының Ыбырайым Жайнақовқа қатысты тұсынан үзінді келтіре кетсек:
Іледен Мақсұт пенен Айса төре,
Қожабек, Қами кетті оны көре,
Еменбай, Уақ, Қыдыр, Сисар, Тастан,
Бастығы Аблаев Сұлтан төре.
Байбатша Ыбырайым Жайнақовпен
Жөнелді Сағатбектер соңынан ере…
Жоғарыда келтірілген мәліметтен Алаш арысы Ыбырайым Жайнақовтың Шығыс Түркістан қазақтарының қоғамдық өміріне белсене араласып, алаш мүддесі үшін қызмет еткенін аңғару қиын емес.
Қазақтардың Қытайға қоныс аударуы 1928-1933 жылдар аралығында шырқау шегіне жетті. Көшті бастаған негізінен ғасырлар бойы халықтың экономикалық тірегі саналған байлар болғанымен, оларға қысылтаяң уақытта қолдау көрсеткен бұқара халық және ауылдық жерлердегі Совет үкіметі тағайындаған адамдар, коммунистер көштен бөлінген жоқ. Бұған себеп, қазақ халқының рулық, ағайындық бірлігінің әлі де ыдырамай, әр қазақтың «у ішсең руыңмен» деген аталы сөзді санасынан шығара қоймаған кезі еді. Қытайға өткен әр қазақтың бойында «Алаш қозғалысы» идеясы бірге кетті.
Советтік Ресейде жүзеге асырылған қазақ байларын тәркілеу саясаты, ұлт зиялыларын қуғындау, жер аудару Қытайдағы қазақтарды айналып өтпеді. ХХ ғасырдың 30 жылдарының аяғында Шың Шысайдың Сталиннің әрекетіне сай тазалау саясатын жүргізуі Қытай қазақтарына оңай тимеді. Ел арасынан қару жинау дегенді шығарып, бірлі-екілі аңшылық мылтықтарын жинап алды. Бұл қазақ халқына тізе батырудың амалы еді.
1938-1939 жылдары Қалел тәйжі, Алтай қазақтарының діни жетекшісі Ақыт қажыны, Алтай аймағының губернаторы Шәріпхан төре және Бұқат бейсі бастаған елбасыларын тұтқынға алады… Тығырықтан тек қарулы қақтығыс арқылы шығуға болатын еді. Осы кезде 1940 жылы Алтай аймағына қарасты рубасылар Есімхан, Ырысхан, Ақтекелер көтеріліс бастады. Көтеріліске шыққан қазақтар бірлі-екілі аңшылық мылтығымен, шоқпар, сойылмен қаруланса да, Шың Шысай әскерін тойтара білді. Тіпті қару-жарақтарын олжалап, күшейе түсті. Көтерілістің белең алғаны соншалық, Шыңжаң үкіметіне көмекке келген орыс әскерлерінің өзі ойсырай жеңілді. Бұл туралы Оспан батырдың 8 қолбасшысының бірі болған Нұрғожай батырдың естеліктеріне назар аударсақ:
«….Дөңті шайқасында орыстардың бір батальон әскерін жойдық. Атақты Сары атты Зубатов полковникті ұрып өлтірдік. Генерал Банке он адамымен атып тасталды. Соңғы Ышқынты шайқасында генерал Разборов өлтірілді. Соңғы бітімде орыстар генералдарының басын сұрады. Генерал Банкенің сүйегін бердік. Разборовтың сүйегін бермедік. Өйткені ол соғыс қылмыстысы еді. Көктоғайдағы орыс елшілеріне Ырысхан: «Сендер 1937 жылы Мәскеуге апарып өлтірткен Бөкейханның, Ахмет Байтұрсынның басын әкеліп беріңдер», – деді. Осы мәліметтен-ақ «Алаш қозғалысы» идеясының әр қазақтың санасында берік орнағанын аңғару қиын емес. Оспан батыр бастауымен одан ары өрбіген көтерілісте де Оспан орыстарға сенбеген еді. Себебі Алаш зиялыларын, ұлттық буржузияның берік негізі саналатын қазақ байларын қалай қырғаны Қытай қазақтарына жетіп жатқан-ды. Сондай-ақ Әлихан Бөкейхановтың «түбі телім болған қазақтар басын қоспай, қазақ – қазақ болмайды» деген аталы сөзін Оспан батырдың қағида ретінде ұстануы Алаш көсеміне деген құрметін білдірсе келсек.
Бар қазаққа ортақ Алаш Орданың Ұлттық ұраны мен маршы Шығыс Түркістан қазақтарының да азаттық жаршысына айналды.
Арғы атам ер Түрік, біз Қазақ еліміз,
Самал тау, шалқар көл, Сарыарқа жеріміз.
Біз жүрген Алаштың шын кемеңгеріміз,
Долданса болмайтын жаңа дәу періміз.
Ежелден ер Түрік, оқ тескен етіміз,
Қаймығып еш жаудан қайтпаған бетіміз.
Лап десе, от болып зуылдап шабамыз,
Лап десе, от болып дүрілдеп жанамыз.
Алаштың Ақ Туын ақырып қолға алып,
Алаштап шапқанда жауға ойран саламыз!
 Енді «Алаш қозғалысы» идеясының рухани-ағартушылық бағытына келсек. Алаш партиясын құрушылардың елдің рухани жаңаруына қосқан үлесі айтарлықтай. Сол игі істердің басында тұрған Ахмет Байтұрсыновтың өзі жасаған «Төте жазу әліппесі» еді. «Төте жазу» арқылы алаштық идеяларды насихаттаған «Қазақ» газеті дүниеге келді. Қазақ даласында кеңінен тараған «төте жазу» әліппесі 20 жылдары Шығыс Түркістан түркілері тарапынан қолдау тапты.
1924 жылы Орынборда өткізілген қазақ-қырғыз білімпаздарының тұңғыш съезі ресми қабылдаған Ахмет Байтұрсынұлының қазақ алфавиті Қытайда «емле», «Байтұрсын емлесі», «Ахмет Байтұрсынов әліппесі» деген аттармен Қытайға тез жетуінен 1925-1926 жылдарда Құлжа, Шәуешек, Сарысүмбе (Алтай), Үрімжіде көзі ашық зиялылардың үйренгенін байқауға болады.
Райымжан Мәрсековтың жары Нұржамал шешейдің айтуынша, Райымжан Қызыр төре ауылында ұзақ жылдар бойы орысша және оқумен, бала оқытумен айналысқан. Алаш партиясындағылардың ең басты мақсаттарының бірі – халықты өнерге, білімге үйрету еді. Байқап отырғанымыздай Райымжан Алаш арыстарының аманатына, Алаш партиясына адалдық таныта білді.
ХІХ ғасырдың аяқ шенінде Шығыс Түркістанның Алтай аймағында мектеп-медресе ашылады. Медресе дами келе 1904 жылы «Абақия» деп аталады. 1920 жылдары бұл мектепте Ахмет Байтұрсынов емлесі бойынша «төте жазумен» оқыта бастайды. «Абақия» медресесінде 1909 жылы Семейден қоныс аударып оқытушылық қызмет атқарған адам Сейітқазы Нұртаев еді. Араб, түрік, орыс тілдеріне жетік Сейітқазы 1909 жылдарға дейін Шыңғыстаудағы Абай ауылында ұстаздық қызметте болған.
Екінші бір тұлға – Алашорданың төбе биі болған Шәкәрім Құдайбердіұлының ұлы Зият Шәкәрім Құдайбердіұлы. 1931 жылы Шәкәрімді Совет үкіметі атып тастаған соң, Шәкәрімнің бір топ серіктері мен кенже ұлы Зият та Қытайдың Алтай аймағына өткен.
1933 жылы күзде Алтай аймағына Шәріпхан Көгедаев басшы болып сайланады. Демократияшыл бағыт ұстанған Шәріпхан үкіметі барлық мүмкіндіктерді пайдаланып, Алтай халқының экономика және мәдениет ағарту істерін жақсарту шараларын жасады. Тарихи маңыздалатын шаралардың бірі – сауатсыздық жайлаған Алтай қазақтары арасында мектеп ашып, жаңаша оқу жүйесін жолға қойғандығы болды. Ол тұста ең үлкен қиыншылық оқытушы дайындау жағынан көрінді. Осы қиындықты жеңу үшін 1934 жылы Шәріпхан үкіметі Сарсүмбеден қысқа мерзімді оқытушы дайындау курстарын ашады. Курстың алғашқы қатарында оқыған 80-ге тарта курсант (төрт ай оқып) недәуір білім алып, соңынан түгелге жуық мәдениет ағарту шебіне қызметке жегіледі. Аудан, ауылдарға барып мектеп ашады. Міне осындай мұғалімдерді тәрбиелегендердің бірі – Зият Шәкәрімұлы еді. Совет үкіметінің Қазақстандағы ұлттық буржуазияны қырына алуы оқыған, білімді адамдардың Қытайға асуына түрткі болды. Солардың бірі ретінде Тұрсын Мұстафинді атап өткен жөн. Шәуешекте ұзақ жылдар қазақ мектебінің директоры болған Тұрсын Мұстафин — қазақ зиялыларының тұтас бір ұрпағын тәрбиелеп шыққан адам. Бұл кісі 1952 жылы жұрт алдында атылды. Оған тағылған басты айып – Алаш қозғалысына қатысқаны, Алаш идеясын насихаттағаны.
Тұрсын Мұстафин жайында халық жазушысы Қабдеш Жұмаділов былай дейді: «Тұрсын Мұстафин жасында Мұхтар Әуезовпен қатарлас оқыпты. Кезінде Алашорда басшыларының біразын көзімен көріп, тәлім алғаны тағы бар. 1930 жылдың басында арғы бетке жылыстап өтіп кеткен. Орыс тіліне жетік, грамматика мен математика пәндеріне жетік кісі еді. Тіл білімінің атасы — Ахмет Байтұрсыновқа жүгініп қызықты мысалдар келтіреді. Жұртқа Абайдың өлеңдерін оқып, әндерін үйретеді. Міржақып, Мағжан, Ілияс, Бейімбет шығармаларын сол кісінің аузынан естіп өстік». Абайдың, Шәкәрімнің шығармалары Қытай жеріне жоғарыда аттары аталған тұлғалар арқылы таралып, насихатталды.
Осылайша «Алаш қозғалысы» идеясына қызмет еткен қазақ зиялы қауымы сол идеяның құрбаны болды.
1918 жылғы алашордалықтардың Қытай қазақтарына әйгілі сапарынан басталған «Алаш қозғалысы» идеясы ХХ ғасырдың 20 жылдары Алашорда үкіметінің қайраткерлері Райымжан Мәрсеков, Ыбырайым Жайнақовтардың Қытай жеріне өтуімен жаңаша сипат алды. Алашорда үкіметі өз қызметін тоқтатқанымен, «Алаш қозғалысы» бұрынғыдан бетер қарқынға ие болды. Азаттық, рухани-ағартушылық бағытта таралған «Алаш қозғалысы» «тар жол, тайғақ кешу» заманда Қытай қазақтарын паналаған Зият Шәкәрімұлы, Тұрсын Мұстафин, Кәрім Дүйсебаевтар арқылы қазақ жерінің этноаумақтық мүмкіндігін толық пайдалана алды. «Тірі болсам, хан баласында қазақтың хақысы бар еді, қазаққа қызмет қылмай қоймаймын» деген Алаш көсемі Әлихан Бөкейханның серт сөзі бекер айтылмаса керек.

Еркін Рахметуллин,

Л. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің докторанты


Бөлісіңіз:


Qasym.kz - ©2011-2018; 2017 жылдың 10 наурызында ҚР Ақпарат және коммуникация министрлігінің №16388-ИА куәлігі берілген.
Яндекс.Метрика