Қазақ жазушысы Нобель сыйлығын қашан алады?

9 октября 2019

Ақын, аудармашы Жүкел Хамаймен аз-кем әңгіме

– Жүкел әкей, «әуелі сөз болған» де­мекші, ақынның көкірегіне өлең туа бітті қона ма, әлде жүре келе жұ­­ға ма? Яғни, табиғи таланттан­ бөлек, үйреніп, оқып-біліп те ақын­ болу мүмкін бе?

– «Әкей – Ечиге» ортағасыр­лық атаумен сөз бастап, сөз бен «ечигенің» кие құты туралы сөз бастауыңның мәні бар шығар. Кезінде орыс ойшылдары «Отец – ечиге керек пе, мәнсап-царь керек пе, қайсысын қалдыруға болады?», деп Достоевскийге сұрақ қойып, сол «әулие» жауап берген екен, «Әуелі ечигені таниық, патша да әулиенің құлы…» деп. Әлемдегі қалам ұстағандар Достоевскийдің осы уәжіне бас иеді. Енді сұраққа келейік. Әуелі – Сөз! Сөз бұрын жа­ралған ба? Ым, түйсік бұрын пайда бол­ған ба? Бұған лингвист атаулы бас қа­тырып, әлі күнге дейін нәпақасын айырып келеді. Біздіңше, құрсақтан шыққан бала туа «І-Ә» қарпімен сөз бастайды. Еуропалықтар мұны «А-а-а» дейді. Яғни, адам баласы «І-Ә» деп, жылап туады. «Жылап келіп, жылап қайтудың» түрін Абай да айтқан. Демек, ақындықтың «туа бітуі» – сүйектің асылдығы, яғни тектен бе деймін. Ал оны ұстап тұру үшін, дамыту үшін әрине, оқу керек! Бізге «оқы!» деген сөзді Ленин айтқан деп үйретуші еді. Сөйтсек, Құран Кәрім солай басталады екен ғой…

– Кеңес Одағы тұсында қа­зақ­­­ қаламгерлерінің қолы же­те­­­ бермейтін Мәскеудегі әде­би оқу­ орнының бөлімшесі Моң­ғо­лия­­д­а жұмыс істепті. Онда одақ­тың аузы дуалы элитасы барып дәріс оқыпты. Шығармашы­лы­ғы­­ңыздың қалыптасуына сол орта әсер етті ме? Қазіргі Моң­ғо­лия әдебиетінің әлем дең­гейінде та­­ны­мал болуына Мәс­кеудің ық­­палы болды ма?

– Иә, Мәскеу тәлімімен Ұлан­батырда «Поэзия», «Аударма», «Проза», «Драматургия» кафедрасы Моң­ғолия Жазушылар одағында ашыл­ды да, соның іріктеуінде Тә­ңірі қолдап, «Поэзия» кафедрасын­да әдебиеттен дәріс алдық. Ақыл­дысы да, «ақылсызы» да бізге дә­ріс берді. Олжекең, Евтушенко, Воз­несенский… тағы басқалардың лек­цияларын тыңдадық. Еліктедік. Олар­дан үйренетіні де бар, үйренбей­тіні де. Жалпы, Мәскеудің ықпалы де­генге менен гөрі осындағы ақындар жақсы жауап айтар еді. Мұқағалидың оқуды тастап, Жұмекеннің «Даңқ пен дақпыртты» жазатыны соған дәлел. Тынымбай, Ұлықбек ағалар бұл сұ­раққа ғажап жауап береді.

Құдайға шүкір, 12 ақын оқы­ған­­быз. Екеуі қазір Моңғолия Мем­­лекеттік сыйлығының иегері. Қал­­ғаны, жоқ дегенде өздерінің Нацагдорж сыйлы­ғының (біздегі Абай атындағы сый­лықпен тең) иегерлері. Біраз «тентек ақын» өмірден ерте озды…

– Сіз халқа жұртында өте таны­мал, әйгілі қаламгерлер қатарын­да­сыз. Атажұртқа оралу арқылы не та­­уып, не жоғалттыңыз. Бұл жерде та­­за ақындық, шығармашылық тұр­­­ғы­да айтып тұрғанымды түсі­нерсіз…

– «Атамекен» деген сөзді жазбай, моңғолдарға қазақ болмысын танытсам деп, біраз жыл (1979-1991ж.ж) мүлде моңғол болмысына ауып кет­кенімді несіне жасырайын. Әуелгі ма­қалаларымды моңғолша жазып алып, содан кейін қазақшаға аударып жүріп, қазақтығыма қайта қалыптастым. Демек, өткен отыз жылда алпыс жыл жазатын уақыт жоғалттым…

– Аудармашысыз. Абайды, Ма­хамбетті… қазіргі ақындарды моң­­ғол­ша сөйлеттіңіз. Бірақ біздің елдегі әдеби аудармаға бас­қаны қойып, қаламгерлердің өзінің көңі­лі толмайды. Неге деп ойлайсыз?

– Бұл тура әдеби білім мен талант, сезім, сөзді түсіну қабілетке бай­ланысты. Олжекеңнің бір өлеңін Қадыр ағамыз:

«Дала қандай,

Даладағы ат қандай…» – деп ауда­­рып, қазаққа жаттатты. Ал түп­нұсқа: «Ей, Қыпшақтың кең даласы…» деп басталады. Далақтаған да­ла қалай? Қыпшақ даласы деген кең толғау, өрлік қалай? Мұндай мысал көп. Жалпы, бұл тұрғыдан бізге Жазушылар одағы жанынан әдеби кафедра ашу қажет.

– Айтпақшы, моңғол поэзия­сының өкілі Нобель сыйлы­ғынан үмітті. Ал қа­зақ қаламгерлері бұл ма­даққа лайық па?

– Моңғолдар ғана емес, қазақ қаламгер­лері де лайық. Осыдан екі жыл бұрын Моң­ғолия Пен клубы «Әбекең, Әбді­­жәміл Нұрпейісовті Нобель сый­­лы­ғына ұсынып, қолдасаңыз, сол кісі туралы жазып берсеңіз» де­ген ұсыныс айтты. Ол кісінің «Қан мен тері» 1970 жылдары моңғол тіліне ауда­рыл­ған. Осының өзінен біздің қаламгерлеріміз Нобельден үмітті екені байқалады. Ол үшін бізге әлемдік әдеби кеңістікпен сәл терең, сәл тәжірибелі әрі биліктен тыс еркін қатынас қажет. Билікті мақтаған өлең­ге ешқашан Нобель сыйлығын бермейді. Жуықтағы Азия форумында «Азия сыйлығы» деген ұсыныстың да бір ұшығы осыған саяды.

– Абайдың 150 жылдығы тұ­­сында ма, елімізге белгілі аза­мат­тардың бірі «Өкініштісі, Абай­ды шет тіл­ге ауда­­руға кешігіп қал­дық…» деген екен. Бұл кезде сіз да­­на хакімді моң­­ғол­ша сөйлетіп қо­йып­­­сыз. Де­­мек, сіз­дің еңбегіңіз ла­йықты ба­­ға­сын алмады. Тіпті сіз әлі де елеу­­сіз, жар салу­ды жақ­тыр­май­тын қал­пыңыз­да қалып қой­ған­дайсыз…

– Иә, сондай бір сөздің айтылып қалғаны рас. Ол кезде Абай­ды шет тілге аударған үш қа­зақ та бар едік. Өкінішке қарай, Ғалым­жан Мұқанов пен Әуезхан Қодар екеуі өмірден озды. Үш кітап та жарық көр­ді. Мамандардың ай­тысы, аудар­малары жаман емес. Өткен жылы Халықаралық Түркі академиясы Махамбеттің толық жинағын моңғол, қазақ екі тілдегі салыстырмалы әрі ғылыми түсініктемелері бар аудармасымен жарыққа шығарды. Сондағы азаматтарға алғыс айтамын.

– Екі елді, қос жұртты тел еміп, тең­ жайладыңыз. Қанша дегенмен қазақ пен моңғолдың адами ой-өрісі, қоғамдық ортасы бөлек шы­­ғар. Әсіресе шығармашылық эли­­тада айырма байқала ма?

– Біз екі ел де ғұннан жалғасқан дү­ние­танымы бір, егіз ұрпақпыз. Екі тілге де діндер арқылы жолай сіңіскен сөз­дерді алып тастасақ, сөз түбірі бір тілді, көшпелі түрік ұрпағымыз. Шың­ғыс ханға таласатынымыз да содан…

– Рахмет.

Әңгімелескен

Қалмаханбет МҰҚАМЕТҚАЛИ,

«Egemen Qazaqstan»


Бөлісіңіз:


Обсуждение закрыто.

Qasym.kz - ©2011-2018; 2017 жылдың 10 наурызында ҚР Ақпарат және коммуникация министрлігінің №16388-ИА куәлігі берілген.
Яндекс.Метрика