ҚАРАҒАНДЫДАҒЫ ЖЕЛТОҚСАН ЖАҢҒЫРЫҒЫ

22 Қараша 2016

Желтоқсан

Сексен алтыншы жылғы желтоқсан! Дәл сол күндері Алматы жаста-рының бұл бас көтеруін түсінгеннен түсінбегендер көп болғаны ақиқат еді. Желтоқсан алаңындағы дүбірдің жаңғырығы ұлан-аймақ Одақтың түкпір-түкпіріне жетеді, бес жылдан кейін алатын тәуелсіздігімізге жоралғы болады деп ойлап па едік? Албырт жастар түгіл көпті көрген аға ұрпақ өкілдерінің өзі абдырап қалған. Өйткені, біз мұндай оқиғаны күтпеген едік. Адамзат қоғамы дамуының заңдылықтарын білмегенбіз. Тарихи тұрғыдан алғанда, сөзсіз болатын, түн артынан күн келетіні сияқты, еркімізден тыс, табиғаттың өзі тудыратын құбылысты күткен жоқпыз. Басқаша айтып жүргендер болса, «сол кезде-ақ дұрыс бағасын бердік» дегендер болса, ондай сәуегейліктің шындыққа қанша жанасатынына күмәндімін.
Иә, кезінде «Алматыдағы желтоқсан оқиғалары» деп тар шеңберде ғана түсіндірмек болған билеуші үкіметтің жалған сөйлегенін біз білдік. Тарихи маңызы қаншалықты екенін жете түсінбесек те, сол күндерде тек Алматы ғана емес, Қазақстанның барлық аймақтарында дерлік көлемі мен қуаты әртүрлі наразылықтар болғанын қалың жұрт кейін ғана білді. Білдік те, әлемге қамшы үйірген кеңестік империяның билеушілері неге ғана құты қашып, қорыққанын түсінді. Жылдар өткен соң сол түсінігіміз кеңейіп келеді. Сол бір ызғарлы желтоқсан күндерінде Қарағандыда қандай оқиғалар болғанын өзіміз көрдік. Көріп қана қойғамыз жоқ, қолымызға қару алмасақ та, партия, кеңес орындарының жастарға көрсеткен қорлығына ашық наразылық білдірдік. Сол үшін облыстық «Орталық Қазақстан» газеті редакциясының екі журналисі «саяси дүмбілездігіміз» үшін қатаң сөгіс алдық. Біреуі – мен, екіншісі – Амантай Сағындықов еді. Өкінішке қарай, шын мәнінде адал коммунист, сезімтал да сергек жүректі Амантайдың ажалына сол сөгіс себеп болды. Мұны әріптестеріміз әлі де ұмытқан жоқ.

…1986 жылдың 10-желтоқсанынан бастап кезекті еңбек демалысына шықтым. Қаладан 10 шақырымдай сыртта демалып жатырмын. Теледидар бар, радио сөйлеп тұр. 17 желтоқсан күні таңертеңгі сегізде Қазақ радиосы Алматыда, Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің пленумы болғанын, онда Д.А.Қонаев пенсияға шығуына байланысты босағанын, орнына басқа адам сайланғанын хабарлады. Әлдебіреу емес, Қонаев туралы айтылған бұл сөздерді естігенде жүрегім дір ете түсті.
Ертеңінде «бір топ қазақ жастары, маскүнемдер, нашақорлар дей ме, алаңға шығып, тәртіпсіздік көрсетті, бірақ олар тыныштандырылды» деген мазмұнда хабар берілді.
Қарағандыға жүріп, өзім жұмыс істейтін «Орталық Қазақстан» газетінің редакциясына келдім. Жігіттердің бәрі үрейлі, бойында бір ыңғайсыздық бар. «Қонаев неге кетті? Алматыдағы жастардың тәртіпсіздігі деген не?» Ең бастысы, астана қала Алматымен телефон байланысы үзіліп қалыпты.
Кабинетке келіп, қарауымдағы тілші қыздарыммен сөйлесіп отырмын. Әңгімеміз жараспайды, неге екені белгісіз, көңіл күпті. Бір уақытта телефон шылдырлады. Облыстық Қазақ драма театрының бас режиссері Ерсайын Тәпенов екен. Бүгінгі спектакльге обкомның бірініші хатшысы өзі келеді екен, сондықтан әрі залды толтыруға редакция аппаратынан адамдар келуін, әрі осы спектакль туралы газетке жазу үшін тілші жіберуімді сұрады.
Жанымда отырған Оңайгүл Тұржанова мен Гүлсім Оразалиева деген тілші қыздарыма: «Сендер барыңдар. Және ертерек барып әртістермен, режиссермен жақсылап сөйлесіңдер, фототілшіні ала барыңдар. Газетке кешіктірмей беретін шығармыз»,-дедім де үйге қайтып кеттім.
Хош. Екі журналист қыз театрға ертерек барады. Әртістер гу-гу әңгіме үстінде, Алматыдағы әлдеқалай бір жайсыз оқиғаны талқылайды. Қонаевтың кеткеніне өкінеді. Әсіресе, Қазақстанның халық әртісі Әсия Абылаева қаттырақ сөйлеп: «Мұндай қорлыққа көне береміз бе? Бұл әділетсіздік қой. Қонаевтың орнына бір қазақ табылмады ма? Орыс болса да, Қазақстанның орысын неге қоймаған? Мынау келген Ульянов облысынан дей ме, Грузиядан дей ме, әйтеуір өмірі қазақ көрмеген біреу болса керек»,-дегендей әңгіме қаулай түседі. Әлбетте, біздің қыздар да «еехелесіп», «бәселесіп»… қыза-қыза сөйлейді. Жорамал айтқан болады…
Сөйтсе, бұлардың ортасында сол кездегі КГБ-ның тыңшысы, музыка мектебінде сабақ беретін домбырашы Мерден деген жігіт болған. Бұл сұмы-райдың атын өзгертіп алып отырмын, бала-шағасына обал ғой, деп.
Сол Мекең театрдағы әңгімені өсіріңкіреп КГБ-ға жеткізеді.
Әсия Абылаева апамыз оңтүстіктен, Гүлсім оңтүстіктен, яғни бар пәле, ұлтшылдық отүстіктен шығады деген желеумен қауіпсіздік органы бұлардың соңына түседі. Жиырма жыл өтіп кетті ғой, енді айтуға болады. Күйеуі судья, Гүлсімді КГБ қызметкерлері түн ортасында үйінен алып кетіп, бірнеше рет жауап алады. Оңайгүлден жауап алады. Сондағысы: «Алматыдағы оқиғаларды қайдан білдіңдер? Қарағандыда көтерілісшілердің ошағы қайда? Кімдер бастап жүр? т.с.с.». Қыздарым ештеңе білмейтінін айтып, зар қағады.
Кезінде Кеңес үкіметі Алматыдағы оқиғаларды белгілі біреулер әдейі ұйымдастырды, жастар арасында үгіт жүргізді деген пиғылда болған. Шын мәнінде бұл көтеріліс ешкім ұйымдастырмаған, қазақтың әрбір жас азама-тының жүрек түкпірінде пісіп-жетілген наразылық, ұлттық езгіге қарсылық-тың стихиялы түрде сыртқа шыққан көрінісі еді.
Тағы бір шаруа есімде. «Орталық Қазақстанның» 1986 жылғы 17-жел-тоқсандағы санында демограф Мақаш Тәтімовтың «Біз қаншамыз?» деген шағын мақаласы басылды. Онда дүниежүзіндегі қазақтардың саны, ел-елдер-ге орналасуы сияқты мағлұматтар берілген. ҚазТАГ арқылы келген шағын ғана материал еді.
Бүгінгі ұрпақ 1986 жыл, желтоқсан деген ұғымдарды дәл біздің тұрғы-ластарымыздың өресінде түсіне қоймас. Сол күндері өмірге келген бала міне, жиырма жастан асып барады. Демек, оған бар шындықты бүкпей айту – бізге парыз. Бәлкім, кейбір азаматтар: «Соны қайталай берудің не қажеті бар?» деп кейіс білдіруі мүмкін. Олардың жөні бір басқа, ал біздің мақсатымыз сол бір қайғылы, қаралы күндері, жүрегіміз қан жылаған түндері қандай сезімде болғанымызды балаларымыз бен немерелерімізге жеткізу. Қызықты әңгіме болғандықтан емес, есі бүтін адамның өз парызын өтеуі деп түсінгендіктен.
Мен бұл тақырыпқа бұрын да қалам тартқан едім, теледидардан да сөйледім… Соның бірі – осыдан он бес жыл бұрын, Желтоқсанның бес жылды-ғына орай жазғанымды көріп отырсам, біраз ащы сөздер улы сиямен қағазға түсіпті. Желтоқсан көтерілісі күшпен басылғаннан кейін білгіш болып, ин-тернационалист болып, бетімізге түкірген ағаларымызға, әріптестерімізге өк-пе білдіріппін. Оным теріс еді деп айта алмаймын, айтқан сөздерімнен қайта да алмаймын. Бірақ оларды да түсіну керек екен. «Сақтығын», «көреген-дігін» емес, жаным ашып түсінемін. Биік мәртебе, жайлы орындық, жан ауыртпай келіп жатқан жылы-жұмсақ т.с.с. пенде шіркінді жолдан тайғызады екен-ау! Сол жазғанымда мынадай жолдар бар еді: «Желтоқсан құрбандары, олардың қайғы-қасіреті дегенде Горбачевтен, Колбиннен, Соломенцевтен гө-рі қазақтың атқамінерлерінің айыбы көп. Олар тек Камалиденов, Меңдібаев қана емес, өзіміздің облыста, ауданда жүрген обком, райком, ректор т.б. аға-ларымыз еді…»
Уақыт өтті. Ентігіміз басылды. Қазақстан деген мемлекеттің тәуелсіз екені ақиқат оның дүниежүзілік қауымдастыққа мүше болып, басқа мемле-кеттермен терезесі тең екендігі даусыз. Бәрі рас. Ендігі міндетіміз – сол тә-уелсіздігімізді аялап, өсіріп, нығайта беру. Тарихи әділдікті табиғи түрде заң-дастырғандай Тәуелсіздік күні мен Желтоқсан көтерілісі күнінің орайлас келуі де тегін емес. Осыған да бір ой көзімен үңіліп көрейікші…
Құрметті оқырман! 1992 жылы 24-қаңтарда Қарағанды облыстық «Орта-лық Қазақстан» газетінде басылған мақаланы қайта жазсам, шындыққа қия-нат болар-ау, деп сөз қосқаным жоқ. Тілдескен кейіпкерімнің көзі тірі.Енді сол жайға оралайын. Сол жазбалар мынау еді.
Қарағандыдағы 1986 жылғы Желтоқсанда қызмет бабымен әрекет еткен адамның бірі. Қазақ жігіті. Мен онымен әңгімелестім, айтқандарын қағазға түсірдім. Тек сұрақ қойып, жетелеп отырдым.
Таяуда КГБ-ның бір қызметкерімен кезігіп, үш сағат бойы сөйлестім. Оның азаматтығын, ақ жүрегін түсінгендей болдым. Заты КГБ деген сөзді МХК деп қазақшалаудың қажеті жоқ. Тарихта Гитлерді өз атымен Шикль-грубер, Шыңғыс ханды – Темуччин, Сталинді – Джугашвили демейді. Шежі-реге қалдырған үш әріп КГБ болып қара таңба сөз бетінде тұруға тиіс.
Мына мен әңгімелескен жігіт айтқандарына өзінің қорықпайтындығын, қорқатындай құпия емес екендігін маған ескерткен еді. Қалай да пенде ғой, мүмкін болса атымды айтпай-ақ қойсаңыз қайтеді деп ерікті өзіме берді. Неге мүмкін болмасын. Қалам менің қолымда, жазатын мен.
Ескерте кетейін, әңгіме таспаға жазылған жоқ. Бірақ шама келгенше екеуіміздің айтқандарымызды сол қалпында түзетпей, қоспай беруге тырыс-тым. Солай болуға да тиіс.
СҰРАҚ: Желтоқсанның 19-күнгі кешкі оқиғадан өзіңіз көргеніңізді айтыңызшы?
ЖАУАП: Сол күні кешке Қарағанды қаласындағы Гагарин атындағы алаңға жастар жиналатынын біз білдік. Біз болғанда КГБ облыстық коми-тетінің қызметкерлері одан хабардар едік. Қазақ жастары алаңға жиналып, Ленин көшесінің оң жағымен облыстық атқару комитетінің жанына келеді, содан кейін Совет көшесімен бұрылып, «Сыйлықтар» дүкенінің жанымен Бейбітшілік бульварын бойлап, облыстық партия комитетінің үйіне қарай жүрмек деген жоспары мәлім болды. Біз – комитеттен 15 шақты адам бө-лініп, алаңға жиналғандардың жанына бардық. Кім екенін, не айтып жүргенін бақыладық. Сыртта милиция қызметкерлерінің дайын тұрғанын білетінбіз.
Бізге берілген тапсырма – алаңға жастар жиналып болды-ау дегенде тап беріп ұстап, автобустарға қамап алу еді. Алаңға 150-дей адам жиналды. Сол кезде біз жастарды ұстай бастадық. Бұл – милиция қызметкерлеріне берілген белгі еді. Олар да ұмтылды, жастар қайтсе де ұстап, автобусқа қамауымыз керек болды.
СҰРАҚ: Сонда алаңға жниалғандар арасында бұзақылық жасап, тіпті дөреккілік қылық көрсеткендер, заң тілімен айтқанда, тәртіп бұз-ғандар болды ма?
ЖАУАП: Жоқ. Мен мұны қазақ ретінде емес, азамат ретінде айта ала-мын. Егер біреу-міреу сол күні Гагарин атындағы алаңда қазақтың жастары жанжал шығарды, орыс ұлтына қарсы ұран көтерді немесе басқа ұлттың адамдарына қол жұмсап жәбірледі десе, онысы барып тұрған өтірік, тіпті, қастандық, арандатушылық деп санаймын. Қазақ жастары ешқандай тәртіп бұзған жоқ. «Қазақстан», «Жасасын Қазақстан!», «Бостандық», «Лениндік ұлт саясаты жасасын…» деп дауыс шығарғандар болды.
Ал қарсылық көрсетті ме деген сұрағыңыз туралы. Әрине біз де (КГБ қызметкерлері), милиция қызметкерлері де жастарды «айналайын, тоқтай қой, сөйлесейік» деп басынан сипап, арқасынан қағып тоқтатқанымыз жоқ. Кез келген жерінен, жағасынан, желкесінен ұстадық, көбінесе қолын бұ-радық. Милиция қызметкерлерінің қазақ қыздарын «шашынан ұстаңдар, ша-шынан!» деген дауыстарын естідім. Қыздардың бұрымын қолына орап алған, ұрған, соққан жігіттерді көрдім. Жерде қар бар, алысып жүргенде құлаған-дарын тепкілегендерін көрдім. Бір ғажабы – қазақтың жас жігіттері заң қыз-меткерлеріне дөрекілік көрсетіп немесе жағасынан алып қарсыласқан жоқ. Мұны анық айта аламын. Ал қыздар жағы – қазақ қыздары қарсыласты. Өзде-рін жұлқылаған, ұрған қызметкерлерді тепкенін, бетінен алғанын көрдім.
Біздің арамызда алаңға шыққандарды ұстауға қазақ жігіттері, оның ішінде мен де бармын, көп қатыстық. Тіпті кейбір қазақ жігіттері өрескел «белсенділік көрсетіп», ерекше қимылдағандарын да көріп айттым. «Жігіттер, байқаңдар» дегенім болды. Бірақ, өзіңіз ойлап көріңізші, біз әскери адам-дармыз. Берілген бұйрық бар. Егер дәл сол жерде мен «біздікі заңсыз, жайы-мен жүрген жастарда неміз бар» дейтін болсам, ертең көрген күнім не болар еді? Және біздің миымызға енгені – қазақ жастары Совет үкіметіне, орыс халқына қарсы жанжалға шықты, жаппай тәртіпсіздік ұйымдастырды деген қағида ғой. Қазір өкінгенмен, сол кездегі ісіміз теріс еді деп айтсам, жалған болар еді.
СҰРАҚ: Милиция қызметкерлері қаруланған ба еді, саны қанша еді?
ЖАУАП: Жоқ, қаруланбаған. Ал саны дегенге келсек, ол – милиция ба-тальоны болатын. Көбінесе сержанттар мен қатардағы қызметкерлер еді.
Сол жерде ұсталғандарды бөлімдеріне, Сәтбаев көшесі бойындағы Құрылысшылар клубына апарып жауып, түсінік алыныпты. Мен ол жерлерге барғаным жоқ. Себебі маған: «Кейін сол жастардың арасында жұмыс істей-сің, көп көріне берме» деген тапсырма берілді. Жалғыз мен емес, біздегі бас-қа қазақ жігіттеріне де солай айтылды.
СҰРАҚ: Жарайды, сіздер міндеттеріңізді орындадыңыздар. Тәртіп бұзбаған, бұзақылық жасамаған, өз бетінше жиналған адамдарды ұрып-соғып, автобусқа қамап, милицияға әкеліп түсінік алу, суретке түсіру заңды деп санайсыз ба?
ЖАУАП: Мүлде заңсыз деп санаймын. Тіпті өз келісімінсіз адамды суретке түсірудің өзі адам правосын аяққа басқандық. Сол кездің өзінде бұл заңсыздықты мен білдім, бірақ айта алмадым. Кімге айтасың? Оның үстіне бастығымыз Давыдов деген ішкі Ресейден келген, өмірі қазақ көрмеген, оның салт-санасын білмейтін адам. Тіпті бізге, сол органның аппаратында істеп жүрген қазақ азаматтарына да сенімсіздік білдірілгенін ұмытқаным жоқ. Біз-дің сыртымыздан да бақылау қойылуы мүмкін еді.
СҰРАҚ: Иә, жастар милицияға апарылды, олардан түсінік алынды. Ол түсініктер не үшін керек еді, оларлы кім не үшін пайдаланды?
ЖАУАП: Ертеңінде бұл түсініктер бізге келіп түсті. Соларды қарап, зерттей отырып біз одан әрі «жұмыс жүргізуге» тиіс едік. Мысалы, жастарды ұйымдастырған кім, қандай тәсілмен ұйымдастырған, түпкі мақсат не бол-ған? деген сұрақтарға жауап іздеу тапсырылды. Өз жұмыстарымыздың нәти-жесі бойынша облыстық партия комитетінің бірінші хатшысына мағлұмат дайындадық.
СҰРАҚ: Сонда кім, неге ұйымдастырған болып шықты?
ЖАУАП: Менің жеке пікірім бойынша, қаншама жүргізген жұмыстарға байланысты айтарым мынау: жастарды алаңға шығуға, сол кездегі түсінік бо-йынша басқа да заңсыз әрекеттер жасауға ешкім де ұйымдастырмаған, ешкім итермелемеген. Алматыдағы қозғалыстың дүмпуі ұлт жастарының намысына тиіп, стихиялы түрде бас көтерген. Тіпті мұның өзін табиғи құбылыс деп айтар едім. Сондықтан алаңға шыққан немесе Орталық Комитеттің шешіміне наразылық білдірген жағдайда соншама дабырайтып, тәртіп бұзушылық, «жаппай бұзақылық» деп, одан мемлекет мүддесіне ерекше бір зиян келеді деп тұжырым жасаудың өзі мүлде артық еді.
СҰРАҚ: Мұны сол кезде білдіңіз бе, қазір айтып отырсыз ба? Жағ-дайдың өзгеруіне байланысты пікіріңіз де өзгеріп қалды ма?
ЖАУАП: Жоқ. Сол кездің өзінде білдім, сондай шешімге келдім. Бірақ, қайталап айтамын, кезінде өз бастықтарыма тура айта алмадым. Оны түсі-несіз.
СҰРАҚ: Мысалы, сол кезде бірнеше газет қызметкерлерінің, өнер адамдарының, тағы басқа азаматтардың соңына түстіңіз ғой?
ЖАУАП: Иә, бұл айтып отырғаныңыз рас. Себебін өзіңіз де білуге тиіс-тісіз. 18-желтоқсанның кешінде облыстық қазақ драма театрының бір топ ар-тистерімен екі журналист сөз қылыпты деген хабар алдық.
СҰРАҚ: Онда тұрған не бар, сөз қылғанның бәрін жат пиғылды адам деп ізіне түсуге бола ма?
ЖАУАП: Бізге сондай келіп түскен соң, маған тапсырма берілді. Алма-тымен қандай байланыс болған, қазақ жастарын үгіттеп, алматылықтардың әрекетін қайталауға шығарған кімдер? Осыны табуымыз керек еді. Бұған қоса педагогика институтынан да хабар алдық. Онда студенттер арасында «Орталық Қазақстан» газетінің тілшісі ретінде бір әйел адам болыпты. «Мына үкіметтің зорлығына, әділетсіздікке қарсы көтеріліңдер» депті. Мұндай хабардан кейін біз әрине қарап отырмаған болар едік. Ақыры тексеріп анықтағанымызда ол адам табылмады, біз күдіктенген адамның суретін студенттер танымады. Сонан соң бұл істі тоқтаттық.
Жалпы сол күндері, содан кейінгі айларда қазақ интеллигенциясына, оның ішінде творчество адамдарынан бақылау жүргізу, қызметте, үйде не айтқанын білу, тексеру, анықталса, ескерту керек деген тапсырма болды. Оның ішінде бұрын да өткір сөйлеп, батыл айтып жүрген азаматтарға бақы-лау жасағанымыз рас. Мысалы, облыстық партия комитетінің қызметкері (әйел адам) бір училищеге барғанда ұлтшылдық пиғылдағы сөздер айтыпты деген хабар есімде. Сол бойынша тексеріп, ескерту жұмысы жүргізілді-ау деймін. Кейін ол адам қызметінен төмендетілді.
СҰРАҚ: Сонда КГБ басшы қызметтердегі қазақтарды жаппай ба-қылауға алды ма? Бәріне де қағаз (досье) жасалды ма?
ЖАУАП: Жоқ, жаппай бақылауға алынған жоқ. Және де бәлен қыз-меттегі адамды емес, жеке-жеке айтқан сөздеріне, істеген істеріне қарай ба-қылауға алдық. Оның ішінде басшы қызметтегі, айталық, облыстық партия комитетінің, Орталық Комитеттің номенклатурасындағы адамдарға біз өз бетімізбен бақылау қоя алмаймыз. Егер, бірдеңені сезсек, соны дәйектеп, облыстық партия комитетінің бірінші хатшысынан тиісті рұқсат алатынбыз. Оны да біздің комитеттің [қауіпсіздік комитетінің] бастығы бірінші хатшыға тікелей барып жеке алатын. Айталық, оқу орындарында қазақ жастарының неге көп оқитынына, мұғалімдердің көбі неге қазақ болғанына назар аудардық. Студенттерді қабылдауға, мұғалімдерді тағайындауға қатысты басшы қызметкерлерді бақылауға алдық.
Өз жұмыстарымыздың нәтижесін мағлұмат ретінде облыстық партия комитетіне жеткізіп тұрдық. Содан кейін ондағылар тиісті бөлімдер, партия комитеттері арқылы тиісті «қорытындылар» шығаратын. Қызметін төмен-дететін. Немесе басқа бір ұлтшылдыққа қатысы жоқ кінә тауып, жазалайтын. Ол жағын өздері біледі. Бірақ, мүмкіндігінше ұлтшылдығы үшін, теріс пиғылы үшін деген дәйектемелерді келтірмейтін.
СҰРАҚ: Мысалы, Кар-МУ-дың ректоры “жоғарылап» кетті, кооператив институтының ректоры «басқа жұмысқа» ауысты. Декандар…
ЖАУАП: Иә, Қарағанды мемелкетттік университетінде оқытушылар-дың, студенттердің көпшілігі оңтүстік облыстардан екендігі жөнінде ашық та айтылып жүрді ғой. Бұл ондағы басшыларға кінә болып тағылды…
СҰРАҚ: Сөзіңіз аузыңызда, сол кезде облыстық партия комитеті жүргізген «шаралар» қазақ пен орысты татуластырмақ түгілі, оңтүс-тіктің қазақтарын арқаның қазақтарына қарсы қоюға, ұлттың өз ара-сында жік салуға бағытталғанын сезіп едік… Содан бірнеше күн өтті-ау деймін, облыстық партия комитетінің үгіт және насихат бөлімін «басқарған» Нестеровпен сөйлескенім бар.Өзі шақырған еді, әр нәрсенің басын бір шалып отырып, жаймашуақ әңгімеміздің аяғы асқынып, шыдай алмадым, ақыры айқайға ұласты. 19-20 желтоқсан күнгі заңсыздықтар туралы айтқанымда, ол: «Обкомның үш бірдей бөлім бастығының айтқанын тыңдамаған жастарға сол керек, әлі аз. Сендер, сен сияқты, «демагогтар» айдап салдыңдар», деп жекіді. «Мұның түбі оңтүстікте жатыр. Біз түбіне балта шабамыз», деді. Сонда мен: «жастар қателескен шығар, оларға – оңы-солын білмейтін, ашынған жастарға обкомның бөлім меңгерушілері бедел емес, қаланың басқа беделді адамдарын шақыру керек еді, жастар-дың не айтпағын тыңдау керек еді», – дедім. Дәлелге Ә. Сағынов, Т. Әбдіразақов, Ж. Бектұров сияқты аузы дуалы ақсақалдарды айттым. Нестеров сонда: «олар да сау емес, әлі анығына жетеміз» деді. Сонымен, мені шақырғанына өзі өкінді-ау деймін, қоштаспастан шығып кеттім.
ЖАУАП: Иә, ондай әңгімені естідім. Жасы келіп қалған, ескіше оқыған адамдардың бойында ұлтшылдық қасиеттер бар дегенді, сол адамдар туралы айтылғанын естідім. Дәл факті келтіріп айта алмаймын, менің жұмыс объектім газет, радио, телевизия, творчестволық ұйымдар болды ғой. Және біз КГБ органдары «партияның қарулы отряды» едік қой. Мұны сол кезде де білгенмін, қазір де айтамын. Айтып жүрген жалғыз мен емес.
СҰРАҚ: Жарайды, желтоқсан оқиғасына қайта оралайық. Соның дәл алдында, ұмытпасам, 17-сі күні болар, «Орталық Қазақстан» газеті бетінде демограф Мақаш Тәтімовтің «Біз қаншамыз?» деген мақаласы шықты. Мен ол кезде демалыста едім, ертеңінде Алматыдағы хабарды естігенде «Әттеген-ай, мынау пәле болмаса еді» деп жүрегім зырқ ете алған.
ЖАУАП: Бұл мақаланы біз сол күні-ақ байқадық. Желтоқсан оқиғасы-нан кейін сол мақаланың қалай басылғанын және бұл газетте бұрын-соңды ұлтшылдық пиғылдағы қандай да материалдардың шыққан-шықпағанын тексеру жөнінде тапсырма дайын. Кітапханаға барып, «Орталық Қазақ-станның» соңғы бес жылғы тігіндісін көтердім. Ұлтаралық қатынастар, ұлт мәселесі жөніндегі немесе соған қатысы бар-ау деген материалдарды түгел оқыдым, қағазға түртіп отырып анықтама жаздым. Шынын айтамын, Тәті-мовтың жазғанын басқа пәлендей көңіл аударарлық ештеңе таппадым.
СҰРАҚ: Сонымен іс бітті ме?
ЖАУАП: Жоқ, ұмытпасам, май айының ішінде Москвадан комиссия келді. Біздің Орталық КГБ-дан. Мені қасына ертіп алып, кітап дүкендерін аралады. Мысалы, «Ой өрісі» дүкенінде «Қазақ ертегілері», «Батырлар жы-ры», «Бес ғасыр жырлайды» деген кітаптарға көңіл аудардық. Оларды сатып алып, аннотацияларын қазақшаладым. Онда тапқаным бұл кітаптардың кейбіреулері 30, 40-жылдары бір-екі рет басылып, кейін ұмыт қалған екен. Кейбіреулері енді ғана жарық көріп отыр. Осы жағдайларды қаз-қалпында қағазға түсірдім.
Бұдан кейін Алматыдағы КГБ-дан да адамдар келді. Олар да облыстың газеттері мен дүкендердегі кітаптарды қарап, бұл облыста ұлтшылдықтың төркіні бар екен деген тұжырымға келді.
СҰРАҚ: Ақыры КПСС Орталық Комитеті қабылдаған әйгілі «қазақ ұлтшылдығы» туралы қаулы ғой.
ЖАУАП: Жалпы мұндай қаулылар, әсіресе, ұлтаралық қатынастар туралы қаулылар КГБ-ның материалдары бойынша жасалады. Оны партия комитеттері бір жобаға келтіріп, көбейткені болмаса, негізгі пікір, түйін КГБ-нікі. Мұны мен жақсы білемін. Мысалы, соның алдында да, кейін де «қа-зақтардың ұлтшылдығы» деген мәселе өшкен жоқ. Интернационалдық тәр-бие жөніндегі, дін жөніндегі қабылданған қаулы-қарарлардың сүйегі біздікі. Сол материалдардың негізінде «ұйымдық қорытындылары» шығарылады, біреулер жоғарылайды, біреулер төмендейді. Біз жыл бойына мезгіл-мезгіл облыстық партия комитетінің бірінші хатшысының атына облыстағы саяси ахуал, ұлтаралық жағдайлар деген сияқты мәселелерді қамтып, мағлұматтар дайындап беріп отырамыз.
СҰРАҚ: Архивтерді ақтарып отырғанда, 1904-1905 жылдары қазақ даласындағы саяси жағдайлар туралы шолуды көрген едім. Міне, сонда жандарм тыңшыларының мәліметтеріне сүйеніп, бәлен жерде бәлен де-ген қазақ орыстарға, қоныстанушыларға (отаршыларға деп оқыңыз) қарсы наразы пікір айтыпты деген тізбелер болушы еді…
ЖАУАП: Біздікі де соған ұқсас болуға тиіс.
СҰРАҚ: Желтоқсан оқиғасына байланысты сіздердің жинаған қа-ғаздарыңыз, ұсталған адамдардың түсініктері сақталды ма?
ЖАУАП: 1988 жылдың аяғын ала бізге Желтоқсан оқиғаларына бай-ланысты қағаздарды жою туралы нұсқау келді. Онда да бәрін емес.
СҰРАҚ: Әуелі бүлдіріп алып, кейін қарулы басып-шаншудың ізін жасырмақ болғандардың айла-шарғысы емес пе екен? Әлде «қазақ ұлт-шылдығы» туралы жоғарыдағылардың пікірі өзгерді деп ойлайсыз ба?
ЖАУАП: Алғашқы тұжырымыңыз дұрыс сияқты. Біздің кейбіреулердің ізіне түскеніміздің өзі түкке тұрмайтын нәрсе еді. Ұлтшылдық, қаскөй ұлт-шылдық көріністері, үкіметке, мемлекет құрылысына қарсы шығу, өкіметті құлату ниеті деген болған емес. Сондықтан болуы керек, белгілі бір фактілер негізінде біздің жүргізген «жұмыстарымыз» жөніндегі қағаздар құртылды. Одан бері де КПСС Орталық Комитетінің аталған қаулысы күшін жойды деген хабар келгеннен кейін арнайы комиссия Желтоқсан қағаздарын жаппай құртуға кірісті. Оған мен де қатыстым.
СҰРАҚ: Сонда, мысалы, мен сияқты журналист, сіздерден мағлұмат алып, сол оқиғалардың қанығын жазамын десе, ештеңе шықпай ма? Тіпті тарихқа керегі бар-ау деп ешкім пікір айтып, қағаздарды жоймай тұра тұруына болмады ма?
ЖАУАП: Дәл қандай қағаздардың қалғанын мен білмеймін. Менің қыз-метім кіші. Сол қағаздардың құнын түсінетін адамдар болуға тиіс. Қаттаған да, актілеп жойған да солар. Қазір Қарағандыдағы Желтоқсан оқиғаларына байланысты қандай да дәйекті қағаз таба алмайтын шығарсыз.
СҰРАҚ: Мұндай әрекет арты қуыс, ісі дәйексіз адамдар мен мекеме-лерден ғана шығады ғой, тарихта КПСС Орталық Комитетінің қаулысы қалды. Кейін күшін жойғанымен, миллионадаған тиражбен тасқа ба-сылды. Оны ешкім де өшіре алмайды. Демек, өзіңіз жаңағы қағаздардың құрып кеткеніне қалай қарайсыз?
ЖАУАП: Әрине, сол қағаздар тарих үшін жаппай құнды болмағанымен, жалпы жағдайды анықтауға себін тигізетін еді. Әттең, оған шама келмеді, тосқауыл болатын күштің өзі жоқ қой.
СҰРАҚ: Қазір ше? «Ұлтшыл қазақтардың» ізін аңдуды қойды-ңыздар ма? Жалпы КГБ жүйесінде «жат ойлыларды» қарауылға алу жағдайы қалай?
ЖАУАП: Қойдық. Бұл қызметіміздің ешнәрсеге керегі жоқ, дәйексіз екенін білген болуы керек, жоғарғы жақтан нұсқау келген. Сол Крючковтың кезінің өзінде-ақ «жат ойлыларды» аңду бәсеңси бастады. Біздің қызме-тімізде шын бетбұрыс 1989 жылдың басынан туды-ау деп ойлаймын.
СҰРАҚ: «Август-91» немесе тамыздың 19-21 күндері Желтоқсанға байланысты қандай әрекет жасадыңыздар? Жоғарыдан қазақтарды бақылау жөнінде нұсқау болған жоқ па? Қағаздар құртылған жоқ па?
ЖАУАП: Мен де өздеріңіз сияқты ол оқиғаны тамыздың 17-сі күні та-ңертең радиодан естідім. Жұмысқа келдік. Бастығымыз жинап алды да, әлі ештеңе белгісіз, өз жұмыстарыңмен айналыса беріңдер, әбігерге түспеңдер деді. Жалпы сол күндері біз республикалық комитеттің не айтатынына қарап отырдық. Рас, Мәскеуден Крючковтан нұсқау келді. ГКЧП-ны қолдау, бір күшті соның шешімдерін жүзеге асыруға жұмсау туралы. Бірақ, әділін айтсам, облыстық бастығымыз оған көп мән берген жоқ. Сонда ғана мен республикамыздың егеменді, дербес қимылдау мүмкіндігі бар екендігін сез-гендей болдым». Аты-жөнін атамай отырған кейіпкермен әңгімеміз осылай аяқталды.
* * *
Иә, содан соң… Содан соң бүкіл Қазақстандағы сияқты Қарағандыда да зобалаң басталды. Көтеріліс себебінен өңін айналдырып, ең қастерлі, ең қым-батты қасиетіміз – қазақтың бауырмалдығы мен қонақжайлы салты теріске шықты. «Ұлттар достығына жарықшақ түсті» деп даурықтық. Ал, шынында, бұл қолдан жасалған, билеушілердің өзі керек қылған жарықшақ еді. Ыңғайы келгенде қазақ халқын бір тұқыртып алып, басқа да ұлттарға сес көр-сеткендік болатын. Әйтпесе, сол алаңда қазақ жастары өзгелерді кемсітіп немесе жерін қызғанып, бұзақылық танытқан жоқ.
Содан соң Қарағандыдағы алты жоғарғы оқу орнының бәрін қазақ басқаратыны заңсыз деп табылып, политехника институтының ректоры академик, Социалистік Еңбек Ері Әбілқас Сағынов, кооператив институты-ның ректоры, аға буынға жататын экономист-профессор Талғатбек Әбдірақов қызметтен босатылды. «Күлтөбенің басында күнде жиын». Бірнеше декан, «балаларын тәрбиелей алмаған» білікті қызметкерлер қуғын көрді.
Айтпақшы күлетін де оқиға болды. Қаладан жырақ, Қарағандыдан төрт жүз шақырым жатқан Едірейдегі сегіз жылдық мектепке де интернационализм тақырыбына бір шара жасау жөнінде нұсқау беріліпті. Бөлімшеде монша жағатын, қазақ емес ұлтының Миша ағай деген маскүнем бар екен. Әлгі мүскін ұлтының кім екенін өзі де білмейді. Самогон ішіп, мас болып жатқан сол Мишаны мектеп директоры іздеп табады. «Мектепке барасың, әуелі моншаға түсіреміз», десе, әлгі бейшара: «Ағатайлар-ау менің не жазығым бар?» деп жалбарынады. Қойшы, әйтеуір ауыл белсенділері Мишаны моншаға түсіріп, желкесінен басып отырып шашын, сақалын алып, мұртын басып, әтір себеді. Мишада зәре жоқ, жылай береді.
Сол беті оны магазинге апарып, өз ақшаларына мұздай киіндіріп, мектепке алып келеді. Миша айыққан, бірақ не пәле болады деп зәресі ұшқан. Мектепке келсе, сапқа тұрған шәкірттер: «Жасасын, жасасын! Миша ағай жасасын! Ұлттар достығы жасасын!» деп шулайды. Ән салып, би билеп береді. Миша аң–таң, не болғанын білмейді. Бір-екі бала жүгіріп келіп, құшақтайын десе, безек қағады: «Менің жазығым жоқ, мен мас емеспін». Мишаның мойнына қызыл галустук байлайды. Балалардың ортасына қойып суретке түсіреді. Миша зар қағады: «Менің жазығым жоқ, мен ештеңе бүлдірген жоқпын». Мишаға арнайы дастархан жаяды, арақтан басқасын алдына қояды. «Менің жазығым жоқ, маған тимеңдер, мен өз бетіммен жүрген бейшарамын». Ауылдың кәрі-жасының ортасына сүйреп әкеліп, тағы суретке түсіреді. Бір белсенді ұлттар достығы жөнінде баяндама жасайды. Отырғандар қол шапалақтайды. Мишаны құшақтап тағы суретке түседі.
Сөйтіп, сорлы Мишаны күні бойы әурелеп, кешке қоя береді. Таңертең ақ көйлек, қара костюм, қызыл галустукті біреудің ауыл сыртында мас болып, аунап жатқанын көрген жұрт: «Миша не болса ол болсын, сурет бар, шара өткіздік, райкомға есеп бердік» десіп, көңілдері орнына түскен.
Ертеңінде жаңағы шалғайдағы мектептің директоры (жерлесім еді, қазір бар.-З.Т.) маған келді. Көңілі тоқ. Идеология қызметкерлерінің облыстағы жиналысына келіпті. «Үлкен шаруа бітірдік» деп қалтасынан үш сурет алып көрсетті. «Суретке де түсіріп алдық, протоколын да жасадым, балалардың Мишаны қалай қошеметтеп, сәлем бергеніне дейін магнитофонға жазып алдым»,-деп тұр. Не дейін. «Жақсы істеген екенсің, осы бетіңнен тайма»,-дедім. «Әрине, талап сол ғой, біздің Мишамыз бары қандай жақсы болды. Мишасы жоқ ауылдар не істеді екен» деп кәдімгідей қоразданып отыр.
Міне, ағайын, осындай да әңгіме болған. Басқаларыңыз да көрген, ес-тіген шығарсыздар. Қайран қараңғылық-ай!
Хош, он жыл өтті. 1996 жылдың дәл осы мерзімінде Қарағанды жастары желтоқсан оқиғасының 10 жылдығына байланысты Гагарин алаңына бейбіт шерумен барамыз деп ұйғарысыпты.Әр жерге хабарландыру іліпті. Журна-листика кафедарысынң бір оқытушысы – аты Ермек Балташұлы, маған: «біздің балалар да бармақ көрінеді», – деді. «Олай болса, барсын, бірақ біреулер арандатып жүрмесін, сен де бар»,-дедім.
1996 жылғы желтоқсанның 19-күні алаңнан өткен он-он бес баланы қауіпсіздік қызметі суретке түсіріп алғанын, ол жөнінде университетке хабарлағанын білдік. Сол үшін сөз естідік. Ректор шақырып алып, «Мынпау не?» деп зілденеді. «Түсінік жазыңыз», дейді. «-Не үшін?» деймін. Сөйтсек, ректорымызға жоғарыдан бұйрық кедген: «Студент жастар он жыл бұрынғы желтоқсанды ееске түсіріп, көшеге шықпауы керек» деген. Ректор соны орындаған ғой.
Осындай оқиға болған… не үшін, қандай мақсатпен, үкімет неден қорыққан, он жыл өтіп кеткен, тәуелсізбіз деп жүргенде. Әлі жұмбақ.
Бұл жөнінде естігендердің: «Кім білсін, осы тәуелсіз жаңа өкіметтің өзі Желтоқсанды ауызша жақтап, іс жүзінде…» деген күдігін де құлағымыз шалды. Соны естігендер, сақтанғандар әлі арамызда жүр. Шынын енді айтатын шығар.
Жазықсыз балалардың бейбіт шеруі үлкен бүлік ретінде бағаланып, мені тағы жанап өтті. 1996 жылдың, ұмытпасам, 22-23 күндерінің бірі. Ректор шақырып жатыр деген соң бардым. Ректорымыздың қабағы қатулы, сәлемімді де алған жоқ. Отыр деген де жоқ. Бес-алты фотосуретті алдыма лақтырып тастады. Танығаным – аға оқытушы Ермек Балташев, жанында алты-жеті студентіміз. Суреттің сапасы өте жақсы.
-Мынау не?,-деді ректор зекіп.
Несі бар? Мынау Балташев, мынау студенттер. Ешкімге тиіскен жоқ, айналасында ешкім жоқ, – дедім. Десем де, жүрегім мұздап, шамданып қалдым.
Жәкең ағамыз қоңырау қағып, хатшысы арқылы бірінші проректор Арыстан Ғазалиевті шақырып алды да, «разберись» деп орысшалады. Арыстан Мәуленұлы өзінің жұмсақ жымиысымен, маған түсінік жазып беруімді сұрады. «Шымкент жақта бір жайсыз жағдай болыпты», деді ме, болғалы жатыр деді ме, есімде жоқ.
Мынадай сұмдықты, Тәуелсіздіктің 5 жылдығын тойлап отырған мемлекеттегі екіжүзділікті көріп, біліп қатты күйзеліп, ренжідім. Аузымнан неше түрлі жайсыз сөздер шығып кетті. Жүрегім қысып, қайтадан ректорға бармақ болдым. Арыстан Мәуленұлы мені сабырға шақырып, су ішкізді. Бірақ, түсінік жазғаным жоқ. «Соттасаңдар да ана Балташевқа істеңдер», – дедім. Үш күннен кейін Қауіпсіздік комитетіне шақырып жатыр» деді. Бардым. Күту бөлмесінде жарты сағаттай отырдым. Ешкім ештеңе сұраған жоқ. Әлден уақытта қайтарып жіберді. Міне, осындай жағдай болған.
Мына бір шындықты да айтпай кетуге болмайды. Сол 1986 жылдың қысында, (желтоқсаннан кейін) Қазақ тілді баспасөз, мысалы, осы өзіміздің «Орталық Қазақстан» сол оқиғалардан кейін қазақ азаматтарын қаралайтын, «ұлтшылдыққа қарсы күрес» тақырыбына материал баспай қойды. Бұл ақихат. Тек ҚазТАГ-тан келген дайын мақалаларды, обкомның бюро материалдарын еріксіз беріп отырдық. Өйткені олар обкомның бақылауында еді. Өзіміздің қызметкерлердің бұл тақырыпқа қалам тартқаны есімізде жоқ. Бұл да айта қалғандай ерлік, табандылық десек керек. Айтпақшы, Алматы облыстық «Жетісу» газетінің бетінде Қайрат Рысқұлбековтерге болған сот материалдары суретімен басылғанын көргенбіз. Газеттің сол саны ертеңінде жоқ болып шығып, кітапханашы Тиыштық таяқ жеді. Газетті іздеткен, әлбетте, арнайы құпия қызмет адамдары еді.
Екінші бір айтарым, кейін, «желтоқсандықтардың» іс-әрекеті ақталғандай болып, Тәуелсіздік үшін күрестің бір тармағы ретінде бағалануға тиіс деп әңгіме көтерілгенде оған үн қосқан ақын-жазушылар, журналистер, интеллигенция өкілдері еді. Бірде бір облыстың немесе ауданның әкімі, әйтпесе орынбасарлары, директорлар, үлкенді-кішілі мекеменің басшылары бұл жөнінде тіс жарған емес. Қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесі көлденең тартылғанда да қазақтың атқамінерлері әліптің артын бағып, бұғып қалды. Пікір білдіріп, тілек айтып, қолдап, қолпаштаған – тағы да жалаңаяқ журналистер, жанкешті ақын-жазушылар. Әлі солай.
Тәуелсіздіктің құнын әлі жете білмегендер осы атқамінерлер, биік қызметте, жайлы машинада, жалақыны күреп алып отырғандар десем, дауласып көріңіздер. Кешегі Жер туралы заң талқыға түскенде, кім қай мінбеден сөйледі, кім қай теледидардан, газеттен журналдан сөйледі? Тағы сол ат төбеліндей жазушылар, оқымыстылар, журналистер, өнер адамдары. Оларды қозғаған Отанын сүйген, ұлтының жоғын жоқтаған жұдырықтай жалаңаш жүрегі. Қазіргі жастар осыны білсе екен дейміз. 1991 ж. желтоқсан.
Қосымша түсінік: Бас жағында айтылғандай, бұл материалдың алғашқы нұсқасы 1991 жылы желтоқсанда қағазға түскен. 2011 жылы толықтырылып, баспаға дайындалған мәтін осы. Әрбір бес жылда, осы уақытта журналистер мен «желтоқсаншылар» бір қозғап қояды. Әрине, тарихи оқиғаның шаңын сілкіп, сергітіп отыру керек шығар. Бірақ, жыл өткен сайын, өтірік үстелмесе екен. Мына мәтін –сол өзгермеген түрі. Мұны беріп отырған мақсатым: әдетте «Алматыдағы желтоқсан оқиғалары» деген түсініктің астарын ашып көрсету. Тек Алматы ғана емес, Қазақстанның қалаларының бірқатарында осы «оқиғалардың» дүмпуі сезілген. Мынау –Қарағандыдағысы. Бір жылы Серік Сексенов, Серікбай Алпысов жазып еді. Гүлсім Оразалиеваның жазғанын оқыдым. Басқа да жаза алатындар бар. «Қасым» сайты халықтың сеніміне бөленген, ақиқаттан аттамайтын, бірден-бір қадірлі байсалды ақпарат көзі екенін дәлелдеді. Сондықтан, жасанды, жалған деректерден аулақ жүргісі келетіндер, шындық іздеп, «Қасымның» бетін жиі ашады, көп қарайды. Сондықтан, архивтен алып, ұсынып отырмын.
Тағы бір-екі сөз қосайын. Әруағыңнан айналайын, Ахаң (Ахмет Байтұрсынов) атамыз дәл осы сексен алтының желтоқсанын сонау 1920 жылы-ақ болжап қойған екен. Қарапайым тілмен айтқанда: «Владимир Ильич, қазақты қорлаудың да шегі бар, ойланыңыздар…» деген емеуірін Байтұрсыновтың мына хатында айқын көрініп тұр емес пе? Оқып көріңіздер.

«Патша үкіметі тұсында қазақтан артық ұлттық езгі көріп, құлдыққа түскен бұратаналар болған жоқ шығар. Ал, ұлттық езгі ұлттық сезім туғызбай қоймайды. Езілген ұлттың бойында езушілерге қарсы жиіркеніш және өшпенділік сезімі өрши түспесе де, сенбеушіліктен басқа сезім ояна қоюы қиын. Қазақты ғасырлар бойы тонап, азапқа салып келген орыс ұлтының пролетариаты, өзін патша чиновниктерінің орнын басып, езілген халықтардың мойнына мінген жаңа мырзалар емес, қайта оларды азат етушілер екенін іс жүзінде, дәлелмен көрсетуге тиіс еді. Бірақ, олай емес, жергілікті коммунист жолдастар қазақтар ешнәрсе түсінбейді деп ойлайды. Құйтырқы саясатпен құбылып, еңбекші қазақ халқының тұрмысын кеңестер негізінде түзеуге туыстық көмегін ұсынбай, түрлі қулықпен оларға үстемдік жүргізіп отыр.
Орыстар өздерін интернационалист-коммуниспіз деумен ғана орыс емес ұлттардың сенімін оята алмайды. Қазақтар патша үкіметінің айла-шарғылы саясатымен ғасырлар бойы таныс. Қазақта «Сары орыстың бәрі – орыс» деген мәтел бар. Айла-шарғылы саясат сырттай жылтырап, қазақ халқын алдағаннан басқа, ештеңеге жете алмайды. Қазақтар бұған патша өкіметінің сан ғасырлық езгісіне іштей өшпенділік және жиіркеніш сақтап, үнсіз төзер, онда да белгілі бір түрде наразылық көрсететін күн туғанша ғана…».(А. Байтұрсынов. Ленинге хат. 1920 7 мамыр. Орынбордан).

Зарқын Тайшыбай
20 қараша 2016 жыл,

Қызылжардан.

Түпнұсқадағы тақырып: Желтоқсан жаңғырығы ҚҰЛАҚТАН КЕТПЕЙДІ


Бөлісіңіз:


Qasym.kz - © 2017 ҚР Ақпарат және коммуникация министрілігінің №16388-ИА куәлігі берілген.
Яндекс.Метрика