Әбділда Тәжібаевпен әңгіме

10 Қыркүйек 2018

Көп кешікпей Ғабең жатқан люкс-бөлмеге Әбекең (Әбділда Тәжібаев) келіп жайғасты. Халқымыздың абыз-ақыны Тәжібаевпен ертеден таныс едім. Өйткені, ол кісі менің сырлас-ұстазым академик Ишанбай Қарақұловтың туған құдасы. Біздер бұрыннан жиі кездесіп тұратынбыз. Сондықтан мен үшін Әбекеңнің келгені ерекше әсерге бөледі. Бірақ бөлмемнен көп шықпай жұмыс үстінде отырғамын. Себебі фантастикалық романым «Кәусарды» қайыра машинкаға басып жатқанмын. Осы шығармаға ерекше әсерленген ғұлама – Әбекеңнің роман жайында «Социалистік Қазақстан» газетіне жариялаған пікір-эссесін бергенімді жөн санаймын.

«ҚАНАТТЫ АРМАН»
(Әбділда Тәжібаевтың автор туралы пікір– эссесі)

Жалпы әдебиеттегі қазіргі фантастика жанрларының алуан-алуан түрлері бар. Солардың ішінде ерекше мәнді, тегеуіріні темірдей логикаға құрылған нағыз ғылыми-фантастиканың орны бөлек. Өйткені ол бүгінгі қиял болғанымен, адамзат ұрпағының ертеңгі жетер мұраттарын сөз етеді. Ғасырлар асуынан асып, келер өмірдің бейнесін жасаумен бүгінгі ұрпақты алға ұмтылдырады. Олардың ертеңіне деген сенімдерін күшейтеді. Сондықтан болар, өзімізге ертеден таныс Жюль Верн, И.А.Ефремов, А.Беляев, А.Толстой қаламдарынан туған фантастикалық шығармаларды оқырман қауым, әсіресе жастар жағы іздеп жүріп оқиды. Оның себебі, қиялда ояған не түрлі ғажайып идеялар мен күрделі проблемаларды ертең ғылыми лабораторияларда шешіп, өмірге әкелетін сол жастардың өздері…
Демек, бүгінгі ғылыми-фантастикалық әдебиеттің алға қойған мақсаттары қаншалық биік болса, оның қоғам өмірінен соншалық іргелі озып отыруы… әманда солай болып отыру қажеттігі заңды нәрсе. Үлкен басылымдарымыздың бірі «Литературная газетада» бүгінгі фантастиканың хал-жағдайы жан-жақты талқыланып, онда бұл жанрдың өзіне тән қиындығы мен күрделілігі тілге тиек болды. Соңғы қырық-қырық бес жыл көлемінде фантастикалық романның көрінбей кеткені өкінішпен айтылды.
Осыған орай, қазақ топырағында алғаш жарық көрген Совет-Хан Ғаббасовтың «Кәусар» атты ғылыми-фантастикалық романына азды-көпті пікірімді білдіруді мақұл көрдім. Бұған мынандай да бір жәйт себеп болды.
1984 жылдың қоңыр күзі еді. Біраз жазушылар қала шетіндегі «Шығармашылық үйде» жаттық. Солардың бірі – мамандығы дәрігер-хирург, жазушы Совет-Хан Ғаббасов еді. Бір күні түскі астан соң ауладағы орындықта дамылдап отыр едім, Совет-Хан қасыма келіп, сәлем берді.
– Совет-ау, өзің тіпті бөлмеңнен шықпайсың ғой. Сірә, бір үлкен шаруамен отырған сыңайың бар-ау?!
– Аздап.
– Аздап істеген адам, бөлмесінде де аздап қана отыруға тиіс емес пе ? – дедім.
Ол күліп: «Әбден бітірдім-ау деп жүрген романымды қайта оқып шығып, машинкадан тағыда бір өткізіп басып жатқан жайым бар. Сол үшін осы бір айлық демалысымды пайдаланбасам болар емес» – деді.
– Сонда романың не жайында?
Ол жүзіме күлімсірей қарап отырды да:
– Ғылыми-фантастикалық роман, – деді.
Бұл жәй мені едәуір елең еткізіп:
– Романның ең негізгі өзекті ойын айтып берші, – дедім.
– Әбеке, бұл кітапта айтылатын ой да, көтерілетін мәселе де көп. Ал романның негізгі ойына келсек, ол – құлқын мен қызылөңеш құлдығынан адамзатты азат ету мәселесі.
– Е-е-е, мынауың қызық екен!..
– Сәл ойланып байқасақ, бірқатар адамдардың бар өмірі мен ақыл-ойы осы құлқынның төңерегінде әуре-сарсаң күй кешіп отыр емес пе ?!..
– Сөзіңде жан бар. Ал бірақ оны шешуге , сірә… болар ма екен ? Сөз саптауыңа қарағанда, тамақ ішпеудің де жолы бар тәрізді-ау?
– Міндетті түрде жолы табылуға тиіс, Әбеке!
– Сонда, осы айтып отырған ойыңның көрінісі бүгінгі тіршілікте бар ма, сірә?
– Бар болғанда қандай? Тіпті, түрлі тіршілік иелері әуел бастан-ақ, жұдырықтай жүрегі дүрсілдей соғып, өне бойларына қан жүгіріп тұрған алғашқы сәттерінде, қызылөңеш құлдығында болмаған ғой.
– Иә, оның рас.
– Бұл табиғат шебердің жасаған теңдесі жоқ құдіреті. Анасының құрсағында жатқан Жан иесі, анасының қанынан тап-таза қалдықсыз нәр алатындықтан, тоғыз ай бойы ештемеде бөліп шығармайды. Мінеки, табиғаттың өзі моделін жасаған осынау құбылысты ғылымның құдіретімен адам баласы өз тіршілігіне қайыра әкеліп пайдалануға тиісті.
– Мынау ойың шынында да қиялға сыймастай қызық екен. Ал енді бұл жайында сөз ететін ғылыми еңбектер бар ма?
– Әзірше бұл қиял ғой. Әйтсе де, күллі өсімдіктер әлемі түгелдей осы принциппен өсіп-өніп келеді. Олар жерден тамырлары арқылы тек қалдықсыз нәрмен ғана қоректенеді. Тіпті өсімдіктер ауа райы қолайлы жерде бұтағындағы жапырақтарын да ауыстырмайды. Тиесілі қаншалықты ғұмыры болса, соншалықты уақыт жапырақтарын өзгертпестен мәңгі көгеріп тұрады.
Мінеки, автормен болған осынау әңгімеден кейін, мен «Кәусардың» дүниеге келуін соншалық асыға күттім. Кітап шыға салысымен-ақ қолыма тиді. Зейін қоя оқып шығып, телефон арқылы авторына өз пікірімді кезінде айтқамын. Бұл кітап жайлы «Жұлдыз» бен «Білім және еңбек» жорналдарында басылған мақалаларды да білемін.
Тек маған Ғарифолла Есімов деген философтың пікірі ұнамады. Себебі ол жалпы романда айтылып отырған ойларды ұғынып, түсінбеген. Тіпті оның «ағаш атаулының жемістерін қалдық» деп санаған пікірін оқығанда қатты қиналдым. Өйткені бұл – тым ағат пікір. Жеміс атаулының қалдық емес екендігін ғалым түгілі, жас бала да жақсы біледі ғой. Асылы, қандай шығарма болсын, түсінбей пікір айту қиянат.

Совет-Хан Ғаббасов,
жазушы, медицина және педагогика ғылымдарының докторы, профессор


Бөлісіңіз:


Qasym.kz - ©2011-2018; 2017 жылдың 10 наурызында ҚР Ақпарат және коммуникация министрлігінің №16388-ИА куәлігі берілген.
Яндекс.Метрика